X -2-

    Ji mêj ve bêtirê zimanzanên pispor, dîroknas û hozanên ekadîmîsyon, bi gelek rêawayan rahijtine mijara ziman, û pêwîsteriya rola wî di hemî hêlekarên jiyana civakan de nirxandine û lê jî vekolane, herwekî wate di vê babetê de piralî û hemecûr rave bûye, nemaze ku bi lêvkirina peyvê di şêwezariya herêmî de cîyewaz hatiye bikaranîn, êdî nema watekirin, ango ravekirin bo gotinê sînor dibe, lêbelê dê li ser gelek şepêlan avjeniyê bike, mîna gera perwaneyê ku li pertewên jiyana hevdemî, ji nû ve xwe radiguhêze gulvedana zimanekî jîndar, rewanbêje û nûjen, wisa jî her tiştî li ser ronîka nûjeniyê bikar tîne, herwiha bivê-nevê gereke ziman bi bizava kadroyên pêaxêv rabûdûyî pêşketinên nûder, ango nûhatî dibin, û ji hevrikiya pircûreyî û hemerengiya şêwezariyê gava bidin rexê hevrikiya peyvê bi peyvê re, tanî ku xwe bigihînin navgîna hevrikiya şaristaniya cîhanî, çiku ji heman hevrikiyê reseniya zimên gav daye reseniya nasnameyê.

    Baweriya mine jî ku ziman hêmanê yekemîn bo jiyanê çespe dike, û pêre jî vejîna bûneweriya civakê gewde dike, û destegava pêşeng dide têgeha danasîna jiyanê, dêmekî ziman bixwe hevgehîniya jiyana mirovaniyê pêk tîne, herweku danasîna ziman diyardeyeke pir aloz raçav dike, û çarenûs jî bo wê di şert û mercên îroke de pir di tengezariyê de helawêstî mane, ji hêlekê ve rêveçûneke derûnî û tekakesane bo civakê mînak dike, û her pê jî guftûgoya giştî tewaw dibe, û di encamê de dîsanê bo giştî her bûye ravêjeke civakî, dêmekî ziman di hemî baravan de hevgehîneke mirovanî embaz dike, zanînê, nûçe û bûyeran radiguhêze kes û civakê, loma bo pêşerojê her pêdivî bi guherînan heye, û bandora pêşketina zanistî teqez dê bihêle ku ziman pergala xwe çaktir biguherîne.

    Careke din têgeha min bo danenasîna ziman ewe, nemaze ku ziman hîç ne mîna bûjenekê di jiyana mirovan de bi parvebûye, lêbelê şêweyekî serbixwe û yekgirtiye, metodekî bi gelek tiştan di hindurê civakê de hevkar û pêvedare, bi gotineke din alavekî taybete, bo binemaya rêxistina dengdanê peyda bûye, û hîç ne tiştekî dine, pir jî hene dibêjin tenha metodeke bo derbirînê radest bûye, û mirov pê divayên xwe bi kar tînin, ango alavekî giringe mirov pê hevgehîniya xwe bo hemê hêlekarên civakî, çandî, siyasî û aborî tewaw dikin, lewra negengaze ku ziman di hemî hêlekarên jiyanê de, nasnameya xwe, karmendiya xwe di rêya peyvê û axavtinê de, nîvisandin û xwendinê de, dîtin û bihîztinê de, liv û tevgerê de, erk û egersezayên derbirînê de, li gel sîmbolî û berjengan, livbazî û destnîşanê daye nasîn, û tev jî di encamê de berevaniya hevgehînê di navbera texlîtên mirovan/civakan de dikin, wisa bixwe re jî pêaxêvên xwe diguhêze şaristaniyên civakên navnetewî.

    Herwiha kesên ku bi rewanbêjeya ziman mijûl dibin û bûne jî, teqez wê xweşitr têbigihên ku ziman emrazekî taybete, bêtir jîndariya xwe ji ciwaniya peyva resen bi dest ve tîne, û derbirîna çaksazî ji gelaxavtina rêwefermî/rewanbêje destnîşan kiriye, bi wateyeke dîtir di baweriya min de, ziman bê gelaxavtina mirovan tiştekî mirî û bêcan dimîne, dîsa bi wateya ku ziman bi evraya bûneweriya mirovan û peyvê pêvedar û taybete, herwiha vê mînakê jî pêkve tînim zimên, naxwe ku zimanê hunerî, çandî, siyasî û civakî di jiyana tekakesane û ya giştî de, nimûneyeke bê hempa bo pevgirêdana gotebêjê, di navbera ziman û axavtinê de xweş cîgirtiye, lewra ziman daçekekî bineretî bo diyalogê ava kiriye, wa jî hin carn mirov li axêverekî, li gotinbêjekî, ango li helbestvanekî têbîn dike, bi taybetî dema ku bi hêza ziman, deng û peyva resen, ritm û awazê çaksaz û çêjer cîbecî dike, bê arîşe û bangewaşî destelatdariyê li guhdaran dike, û cemawir bi germî jêre li çepikan dixînin, bo vê yekê xweş bawerim ku axavtin kêşeyeke sermedî, evra û gerdûniye, qet ne li vî çerxî bûye mêvan, ango zabenda xwe li van çerxan bi destxistiye, lêbelê bi pêkîna mirovan û zyîna ziman ve girêdayîye, tanî ku hevçerxî qûnaxa tiknolojiya û êrîşderiya asîman bûye, di rêga heyvên çêkroxî, t.v yên asîmanî, gehîndariya bê birrîn, ragihandina lezgîn û Entrnêtê jî..t.d.

    Eristo ji berbanga dîrokê ve gotiye: (neku hema yek bibêje: çi tiştê ku tête gotin ango hatiye gotin dizane. Lêbelê gereke berî her tiştî bixwe zanibe bê ew çi dibêje û çi jî dizane) lewra gotin li gora helwesta bêjer û gotinbêj tête pêşwazkirin, çiku ew bi xwe ziman tev radike, û hin caran bi sedema peyveke neşûngir, ango derbirîneke çewt û necîgir gengaziyeke siyasî, civakî, aborî, çandî û ramanî çêdibe, an jî ku gote/bêje di çareserkirin û biryardayînê de hişk û deqarû be, ji ber ku wateya gotinê hîç ne bê cane, lêbelê timî di bizav û livyanê de xwe nûtir werdigerîne, û sîmbolî di mijarê de bi zimanê axêver, lêkol û nivîser şîrove dibe.

    Herwiha ziman asteya civakê û radeya berzpêşketina şaristaniya wê diderbirîne derpêş dike, wa jî li yekrûyî ziman pîvanê bo tekbêjeyan, di hemî dabaş û babetan de berfireh dike û bikar tîne, dêmekî zimanê siyasî, çandî, wêjeyî, aborî û hemî têrmên zanistî, ne weke hev têne xebitandin û bikar hatine, lewra dema ku siyaset û ziman bi hev re têne bikaranîn, hinga teqez dê çandeke sûdwer û delîvedar vejîne, û dê di ortaxa nexşeyeke niştemanî de bête sînor kirin, bê guman êdî ziman kaniya ramanî ya azad hevbeşî jiyanê bûye, û danasîna mirovaniyê ji hev vewejartiye û derbiriye, herwekî wisa jî çand yekrû pêvedarî zimane, vêca eger ku çandê karmendiya xwe ya zavî (mentelêtî) li gel peyvê, û navbênçiya xwe di civakê de wenda bike, hinga teqez wê çavkaniyên sîmboliya ziman di siyasetê de jî wenda bibin, bo vê yekê bêtirê hozanên Entiropolojiya bi yek awirê gotine. Ziman hîmekî bingehîn bo şaristaniya miletan gewde dike û qet jê cihê jî nabe.

    Bê guman ez jî li gek zimanê dayika xwe, di dan û sitandina hemî hêlekarên civaka kurdî de, bi pêmijûliya ziman re gihame encamekê, nemaze ku ziman bêtir bi hêza peyva çêjer û cîgir hatiye derbirîn, û her ji xwe axiviye, û karmendiya xwe ya bineretî, mebest û armancê jî, dîsa ji xwe hêsantir cîbecî kiriye, weku me li pêş emaje pê daye, ziman metodê hevgehîn û sazeristkirina peyvê û hevokê ye, yaxud çi mijara ku ji derveyî ziman li ser ziman bête gotin, hîç tu têkeliya wî bi ziman re nîne, çiku ziman sîstemeke rêxistinî hevnijîne, serûberkirî û bi rêkûpêk hatiye, loma çi li ser bête gotin divabe bi heman zimanî bête rave kirin, neku ji hindurê wî here derveyî wî, û bê ku destekariyê ji bilî ziman bo ravekirinê bixwaze û bistîne, an jî hewl bide ku zimanê xwe di karanînê de hemdemî bike û yekrû bide pêş, û di bin siya bûneweriya zimanê xwe yê resen de nasnameya xwe jî biparêze.

    Ku jiyana miletan bi ziman re çaktir biteriqe û bayex bide, û geşedartir pêre gulvede, wisa jî pêşdeçûna ziman gelek rêawayan bo çareserkirina nakokî û cîyewaziyên heyî, nemaze ku li cîhanê tevlî destê alîkariyê dirêjî zimanên hevpare, li gel berjewendiyên hevpare, bi taybetî di rêga guftûgoyê de, nemaze ku berevaniya aramî û aştiya gerdûnî dikin, û pîvana jiyaneke tenah û xenêmayî bo cîhaniyan berfirehtir dikin, pêk ve jî tû û nefretê didine çanda tundrewî, tundûtûjî, û bîr û boçûnên bê rewişt û torfelaqî, bi ser ve jî ku dar û destekarên çavsoriyê, şerxwaz û gelac bêtin gemkirin, lewra pêwîstirîn guherîn ewe ku mirov şêwazê neryanên xwe di cîhanê de hemdemî bikin, û şêwazên gelaxavtinê di mirovaniyê de nûjen û jîndartir wergerînin, çiku îro-roj dabaşên berfireh û derfetên keysenzêrîn hatine, nemaze ku gelê Kurd dikare xwendina karmendiya zimanê xwe bi zimanên sînordaşan re, bi parzemînên gerdûnî re çaksaztir biguhere, li gel bîr û boçûnên nûjen û hevdemî, bi çavên heman guherînan dê karibe bo jiyaneke kamîran, şiyan û jêweriya xwe bide çawahiya ku karmendiya peyvê, çawahiya ku rêawayên nûjentir pê û jê biafirîne.

    Puxteya gotinê li ber dawiya mijara ziman, dikarim vê yekê jî bi ser vekim, bi rastî li xwe mikur têm ku karekî wa yê zimazanên terxemîye, hîç neku yên weke min ji ezmûneya jiyanê hewleke pîroz didin, nemaze ku ji kurtebînî û kurtedîroka deh-bazde salan mîna ravegêr û berxwedêr li ziman vedikolin, mixabin ekadîmîsyon pir hene, lê pir daxe ku zimanzan û dîroknasên kurdistana rojava pir kêmin, bi taybetî yên ku li kêşeya ziman derketine xwedî, herwekî ceger nakim ku bibêjim kêmpeydane, hîç ne bi reşbînî mijarê raçavî xwêner dikim, ango li ser terezûya rexnepîvê bi torfelaqî kêşeya ziman diteqilînim û dinirxînim, ji ber ku hemî cemawirên xwendevan yên çanda zimanê kurdî, li gel hemî ravegêr û zimanzanên pispor, dizanin ku tilam û sedemên paşdemayîna ziman ji kû hatine, û kî berpirsyare, dizanin ku kî dikare stûbariya nûjenkirin, hevdemî û pêşketina zimên hilgire, û her kes jî dizane ku ne bi bizav û çalakiyên tekakesane, ango kesên wêrek ji helbestvanan û jena afirandinê bana, xwedê tenê dizane ku dê qitîtkên dilê ziman li kû av vexwarina.

    Vêca pir hêvîdar, xweşbext û geşbînim, nemaze ku xwendevanê xoşewîst dê sûdeyê ji nivîsarên min wergirin, û min bi têbîn û rexneyên xwe yên zanava dewlemend bikin, û herî pirsa ku di biwara kambaxiya rewşa tevgera kurdî ya siyasî û rewşenbîrî de dibe, hêj li ber kelecana bersivdayînê, qolincên zayînê wê bi derengî dixînin.

Mihemedê Seyid Husên…Qamişlo… 11 – 9 – 2009

gorican@hotmail.com